Μηχανισμοί ελέγχου του μυαλού

Αν εξετάσει κάποιος την ανθρώπινη ιστορία, θα διαπιστώσει πως πάντοτε υπήρχαν κοινωνικές ομάδες που είχαν τον έλεγχο, που ευνοούνταν και εκμεταλλεύονταν και κοινωνικές ομάδες που τους στερούσαν τα δικαιώματά τους και τύγχαναν εκμετάλλευσης. Για να προασπιστούν την εύνοια της οποίας τύγχαναν, οι κοινωνικές ομάδες που είχαν τον έλεγχο ανέπτυξαν μηχανισμούς ελέγχου / χειραγώγησης του μυαλού, ή αλλιώς συγκεκριμένα επιχειρήματα προσπαθώντας να πείσουν ως προς την αναγκαιότητα διαιώνισης της υπάρχουσας κατάστασης. Ας δούμε λίγο αυτά τα επιχειρήματα / μηχανισμούς:

  1. Ο μηχανισμός της σταθερότητας ή "Έτσι έχουν τα πράγματα": Αλήθεια πόσες φορές δεν ακούμε κι εμείς αυτή τη φράση; Πόσες φορές στη ζωή μας δεν έτυχε να διαπιστώσουμε μια αδικία, κάτι στραβό που συμβαίνει στην κοινωνία μας, να θελήσαμε ίσως ν' αλλάξουμε τα πράγματα και ν' ακούσαμε τη φράση αυτή; Κι όμως τα πράγματα δεν έχουν έτσι. "Τα πάντα ρει", έλεγε ο Ηράκλειτος, έχοντας υπόψη του και τη δραστηριότητα του ανθρώπου. Τα πάντα αλλάζουν ή μπορούν να αλλάξουν από εμάς τους ίδιους, ξεκινώντας από τον ίδιο τον εαυτό μας...
  2. Ο μηχανισμός της παράδοσης ή "Αυτό συνέβαινε πάντα": Κι όμως πολλές αδικίες συνέβαιναν σε συγκεκριμένες κοινωνικές ομάδες (π.χ. στους μαύρους ή στις γυναίκες) για αιώνες ολόκληρους. Αυτό όμως δεν αιτιολογεί τη συνέχιση της αδικίας...
  3. Ο μηχανισμός της επικρατούσας κοινής λογικής ή "Είναι τρέλα αυτό που λες! Δεν το ξανασκέφτηκε κανείς!": Το θέμα όμως είναι πως κάθε αλλαγή στον κόσμο λόγω της ανθρώπινης δραστηριότητας, γεννιέται πρώτα ως σκέψη στο μυαλό ενός μεμονωμένου ατόμου... Οπότε στην πράξη, αυτοί οι "τρελοί" αλλάζουν τον κόσμο...
  4. Ο μηχανισμός της απόδοσης διακριτών ρόλων ή "Ο καθένας έχει το ρόλο του σ' αυτή την κοινωνία": Τρανό παράδειγμα οι διακριτοί ρόλοι που υπήρχαν στο παρελθόν ανάμεσα στα δύο φύλα, ρόλοι που εξακολουθούν δυστυχώς να αναπαράγονται, δημιουργώντας διακρίσεις. Όμως μια υγιής κοινωνία, δεν πρέπει να διακρίνει αυστηρά τους ρόλους μια και ακριβώς αυτό δημιουργεί από μόνο του διακρίσεις. Πρέπει να δίνει τη δυνατότητα στα μέλη της να ακολουθήσουν το δρόμο που θα θελήσουν στη ζωή, ανεξαρτήτως υποτιθέμενων "ρόλων".
  5. Ο μηχανισμός της επικρατούσας πλειοψηφίας ή αλλιώς "Οι περισσότεροι δε ζητούν κάτι τέτοιο": Όταν η αδικούμενη κοινωνική ομάδα είναι μικρή σε πληθυσμό, ή όταν ακόμη τα πλείστα από τα μέλη της δεν έχουν συνειδητοποιήσει τη δυνατότητά τους να επιφέρουν αλλαγή στην αδικία που υφίστανται, αυτό είναι ένα επιχείρημα που η "άρχουσα" τάξη φέρει συχνά. Το "τι θέλουν οι πολλοί" όμως δε σημαίνει πως είναι πάντοτε το ηθικό ή το δίκαιο. Η έννοια της δικαιοσύνης πρέπει εν μέρει να ανεξαρτητοποιηθεί από το τι θέλουν οι πολλοί...
  6. Ο μηχανισμός των υπάρχουσων δεξιοτήτων / ικανοτήτων ή αλλιώς "Οι ως τώρα έρευνες δείχνουν πως δεν είστε ικανοί για κάτι τέτοιο": Παλαιότερες έρευνες για παράδειγμα έδειχναν πως οι μαύροι είχαν χαμηλότερο δείκτη νοημοσύνης, ή πως οι γυναίκες δεν ήταν ικανές να αντεπεξέλθουν σε τεχνικά επαγγέλματα ή στη διοίκηση το ίδιο καλά με τους άντρες. Οι εν λόγω "έρευνες" όμως έγιναν με δείγματα πληθυσμών που δεν είχαν ποτέ εξασκηθεί σε τεστ νοημοσύνης, που δεν έτυχαν της ίδιας εκπαίδευσης ή ευκαιριών με τους "¨λευκούς" ή με τους "άντρες" κ.ο.κ. Οι δεξιότητες / ικανότητες είναι κάτι που μπορεί να καλλιεργηθεί σε οποιαδήποτε κοινωνική ομάδα. Η δε πεποίθηση πως συγκεκριμένες κοινωνικές ομάδες είναι αδύνατο να έχουν αυτές τις δεξιότητες / ικανότητες είναι αρρωστημένη.
  7. Ο μηχανισμός της αδυναμίας του ενός μπροστά στο σύνολο ή αλλιώς "Ένα άτομο μόνο του δεν μπορεί ν' αλλάξει τα πράγματα": Κι όμως κάθε αλλαγή ξεκινάει πρώτα αφού αλλάξει ένα μεμονωμένο άτομο μέσα του και εκφράσει την αλλαγή αυτή και σε άλλους. Συγκεκριμένα άτομα όπως ο Γκάντι, ο Μαντέλα, ο Τσε Γκεβάρα κ.α. ήταν αρχικά άτομα μεμονωμένα που κατάφεραν να εμπνεύσουν ολόκληρα πλήθη ...
  8. Ο μηχανισμός του δόγματος ή αλλιώς "Αυτό υποστηρίζει ο Α...": Σε πολλές περιπτώσεις η "άρχουσα" τάξη προσπαθεί να βρει "αυθεντίες" με τις οποίες να στηρίξει τη θέση της. Αυτό μπορεί να αφορά λόγια που είπε ένα σημαίνον πρόσωπο, μια κακόβουλη ερμηνεία ενός ιερού βιβλίου κ.ο.κ.
  9. Ο μηχανισμός της μετατόπισης του ενδιαφέροντος ή αλλιώς "Υπάρχουν σημαντικότερα πράγματα με τα οποία πρέπει να ασχοληθούμε": Χαρακτηριστική έκφραση του μηχανισμού αυτού αποτελούν τα θεάματα. Είναι συστηματική η προσπάθεια της άρχουσας τάξης να μετατοπίσει το ενδιαφέρον των αδικούμενων κοινωνικών ομάδων σε άλλα πράγματα που είναι στην πράξη δευτερευούσης σημασίας, "αποκοιμίζοντάς" τις... Σκεφτείτε πώς δημιουργείται λ.χ. φανατισμός μέσα από τα οπαδικά αθλήματα ή πώς γίνεται πλύση εγκεφάλου μέσα από τα "Μέσα Μαζικής Εξημέρωσης" ...

 

Μπορεί να υπάρχουν κι άλλοι μηχανισμοί που δεν έχουν περάσει απ' το μυαλό μου. Το παρόν κείμενο έχει γραφτεί με σκοπό τον προβληματισμό και την υιοθέτηση από όλους μας μιας πιο κριτικής στάσης απέναντι στον τρόπο αντιμετώπισης των κοινωνικών προβλημάτων από την εκάστοτε εξουσία, αλλά και ως μια πρόσκληση για ανάληψη δράσης / αλλαγή για όσα στραβά βλέπουμε γύρω μας, από όλους μας.

 

Μάριος Πανάου